Je kind zindelijk krijgen: wanneer start je, en wat helpt echt?

Zowat elke ouder krijgt de vraag ooit voorgeschoteld, meestal net iets te vroeg en meestal door iemand anders: is hij al zindelijk? Je kind zindelijk krijgen voelt daardoor snel als iets wat je moet halen, met een deadline die de school, de opvang of de buurvrouw voor je bepaalt. Dat is precies de omgekeerde volgorde. Zindelijkheid is een ontwikkelingsstap, geen taak die je afwerkt.

Hieronder zetten we op een rij wat we in onze workshop over zindelijkheid en potjestraining vertellen: wanneer je kind eraan toe is, hoe je begint, en wat je doet als het vastloopt.

Wat bedoelen we eigenlijk met zindelijk?

Zindelijk zijn is meer dan een droge broek. Het is een pakketje van vier vaardigheden die je kind moet leren combineren: zelfstandig naar het toilet gaan, ondergoed dragen, gecontroleerd kunnen ophouden en uitstellen en dan pas ledigen, en dat doen op een plek die daarvoor bedoeld is.

Die stappen komen bovendien niet tegelijk. De volgorde is bijna altijd dezelfde: eerst zindelijk voor stoelgang ’s nachts, dan voor stoelgang overdag, dan voor plassen overdag, en als laatste voor plassen ’s nachts. Dat je kind al maanden droog is overdag en toch nog een luier nodig heeft in bed, is dus geen achterstand. Het is de normale volgorde. De blaas en de controle erover zijn pas volledig uitgerijpt rond vier jaar.

Wanneer is je kind eraan toe?

Je kind geeft twee soorten signalen. De eerste soort zegt dat het lichaam er klaar voor is:

• Het kan zelf zitten en stappen.
• Het kan zich grotendeels zelf aan- en uitkleden.
• Het kan aangeven dat het moet plassen of stoelgang maken, met woorden of zonder.
• Het is soms droog na de middagdut.
• Het wil groot zijn, dingen alleen doen, en is trots op zichzelf als dat lukt.

De tweede soort zie je op het moment zelf. Kijk eens wat je kind doet vlak voor het plast of stoelgang maakt: het stopt plots met spelen, staat even stil, legt een hand tussen de benen, of trekt een gezicht dat je meteen herkent. Wie die momenten leert zien, weet wanneer het potje aanbieden zin heeft en wanneer je alleen maar een boze peuter op een potje zet.

Zonder interesse van het kind zelf begin je beter niet. Motivatie is de motor; zonder die motor duw je alleen maar.

Waarom later starten niet vanzelf makkelijker is

Kinderen worden later zindelijk dan een halve eeuw geleden. Daar zijn goede verklaringen voor: wegwerpluiers geven nauwelijks nog een nat gevoel en zitten zo comfortabel dat een kind geen enkel ongemak ervaart, beide ouders werken vaker, en over het onderwerp circuleert intussen zoveel tegenstrijdig advies dat afwachten de veiligste optie lijkt.

Afwachten is alleen niet neutraal. Onderzoek dat kinderen jarenlang volgde, ziet een verband tussen laat starten en meer moeite later. Drie drempels komen terug:

• Wie later dan ongeveer vierentwintig maanden begint, heeft op schoolleeftijd meer kans op plasproblemen overdag.
• Wie later dan ongeveer zevenentwintig maanden begint, doet er gemiddeld langer over voor het rond is.
• Wie later dan ongeveer tweeëndertig maanden begint, heeft meer kans op een gestoord plaspatroon: heel dringend moeten en het toilet niet tijdig halen.

Belangrijke nuance: dit zijn verbanden, geen bewijs dat het ene het andere veroorzaakt. Een kind dat op zijn vierentwintigste maand nog geen enkel signaal geeft, ga je niet forceren omdat een studie dat zegt. Wat deze cijfers wel doen, is de gedachte ontkrachten dat wachten altijd de veilige keuze is. Zodra de signalen er zijn, is er geen reden om nog een seizoen over te slaan.

Zo begin je

• Prikkel de nieuwsgierigheid. Boekjes over het potje en over kaka doen meer werk dan uitleg. Neem je kind mee als jij naar het toilet gaat: kinderen leren dit door te imiteren.
• Zet een eenvoudig potje op een vaste plek. Laat je kind er eerst eens op zitten met de kleertjes aan. Pop en beer mogen mee. Jongens laat je in het begin ook zittend plassen.
• Laat de luier weg en kies katoenen ondergoed, zoals dat van mama en papa. Dat motiveert, en je kind voelt eindelijk weer wanneer het nat is. Doe het consequent: half luier, half broekje maakt het voor iedereen verwarrend.
• Kies kledij die je kind zelf aan en uit krijgt. Een broek met een knoop kost precies de seconden die je niet hebt.
• Bied het potje op vaste momenten aan: vijftien tot twintig minuten na een maaltijd, na het opstaan en na het dutje. Ongeveer de helft van de kinderen maakt stoelgang kort na het eten. Bied het daarnaast aan wanneer je de signalen ziet.
• Maak er oefensessies van. Een verhaaltje op het potje, een liedje. Zitten mag leuk zijn zonder dat er iets uit moet komen.
• Beloon klein. Bravo, applaus, een sticker of een kalender. Geen groot cadeau: dat verhoogt alleen de prestatiedruk.
• Kies je moment. Liever niet als de school hervat na een lange vakantie, rond een verhuis, tijdens een scheiding of vlak voor de komst van een broertje of zusje. Een vakantie of een lang weekend werkt beter.

Als het niet zo vlot gaat

Geeft je kind weerstand of heeft het er duidelijk geen zin meer in, laat dan los en probeer over enkele weken opnieuw. Is er angst in het spel, voor het potje zelf, voor het gat in het grote toilet, of voor de pijn van een harde stoelgang of een blaasontsteking, dan pak je eerst die angst aan. Geef tijd, lees boekjes, laat je kind desnoods zijn behoefte in de luier doen en giet die daarna samen in het toilet.

Twee dingen die vaker het probleem zijn dan ouders denken. Te weinig drinken: reken ongeveer dertig milliliter per kilogram lichaamsgewicht per dag, en werk met een vast glas water bij elke maaltijd en bij elke pauze. Laat je kind zelf een leuke beker kiezen. Een blaas die nooit goed vult, leert ook niet goed leegmaken. En de houding op het toilet: een voetenbankje, zodat de knieën hoger staan dan de heupen, en dan ontspannen in plaats van persen. Niet gehaast.

Wanneer je hulp vraagt

• Overdag droog worden gebeurt doorgaans tussen achttien maanden en drie jaar. Dat een kind op vier jaar nog niet volledig droog is overdag, is niet ongewoon. Vanaf vier jaar is het wel zinvol om erover te praten met je arts of een bekkenbodemkinesitherapeut.
• ’s Nachts droog worden kan vanaf ongeveer vijf jaar. Blijft je kind bedplassen, dan neem je vanaf zeven jaar contact op. Zet je kind trouwens niet nog eens op het toilet als jij gaat slapen: dat leert de blaas net niet om de nacht te overbruggen.
• Voor stoelgang overdag is drie jaar de richtlijn. Zie je vuile veegjes in het ondergoed, harde of pijnlijke stoelgang, of terugkerende blaasontstekingen, wacht dan niet.

Bij ons in de praktijk begeleiden Elien en ik deze trajecten. We werken met plas- en drinkkalenders, met educatie over plassen en stoelgang op kindermaat, met de coördinatie van de bekkenbodem en waar nodig met biofeedback. Wat zo’n traject precies inhoudt, lees je op de pagina over zindelijkheid bij kinderen.

Ellen Van Camp

Kinesitherapeut en oprichter van Kine 2Care in Bonheiden, sinds 2014. Zij draagt de bijzondere bekwaamheid in pelvische reëducatie en perinatale kinesitherapie en begeleidt in de praktijk kinderen met zindelijkheids-, plas- en stoelgangproblemen.

Dit artikel is gebaseerd op de workshop zindelijkheid en potjestraining die Kine 2Care organiseert samen met kinesitherapeut Leen Vanseuningen.